جنگ و پرندگان شهری

نویسنده: نیکو ایجادی
فروردین 1405

جنگ‌های معاصر نه تنها جمعیت انسانی را تحت تأثیر قرار می‌دهند، بلکه حیات وحش ساکن در شهرها را نیز با تهدیدهای بی‌سابقه‌ای مواجه می‌سازند. در میان جانوران شهری کشورمان، پرندگان نسبت به سایر مهره‌دارن یعنی پستانداران و ماهی‌ها و دوزیستان تنوع و جمعیت بیشتری دارند و نقش کلیدی در خدمات مرتبط با بوم‌سازگان (مانند گرده‌افشانی و پراکندگی بذر) دارند. پرندگان به دلیل حساسیت بالای سیستم شنوایی، وابستگی به ارتباطات صوتی و تأثیر‌پذیری از آلودگی‌های هوا، آب و خاک گروهی بسیار آسیب‌پذیر در زمان جنگ محسوب می‌شوند.

بر اساس مطالعه‌ی علمی Francis و همکارانش در سال 2012، آلودگی صوتی مزمن می‌تواند پرندگان را وادار به ترک زیستگاه کند. اگرچه این مطالعه در مورد صدای ماشین‌آلات صنعتی انجام شده، اصول آن درباره صداهای بلند و ناگهانی بمباران نیز صادق است.
پرندگان برخلاف انسان‌ها می‌توانند سلول‌های شنوایی خود را بازسازی کنند، اما این به معنای مصونیت آن‌ها در برابر صداهای با شدت بالا نیست. آستانه آسیب شنوایی پرندگان از حدود 115 دسی‌بل شروع می‌شود و بسته به گونه پرنده و مدت زمان مواجهه، شدت این آسیب متفاوت است. بنابراین، انفجارها با شدت بیش از 140 دسی‌بل می‌توانند به سیستم شنوایی پرندگان آسیب بزنند. وقتی پرنده‌ای خوب نمی‌شنود، نمی‌تواند خطر را تشخیص دهد، جفت پیدا کند یا از جوجه‌هایش مراقبت کند.

علاوه بر صدا و موج انفجار، ذرات سمی ناشی از بمباران (فلزات سنگین مانند سرب و مس) نیز وارد محیط می‌شوند. این ذرات از طریق تنفس یا تغذیه از حشرات و دانه‌های آلوده، وارد بدن پرندگان شده و باعث مسمومیت، نازکی پوسته تخم‌ها و کاهش جوجه‌آوری می‌شوند.

جنگی که در آن هستیم درست در زمان مهاجرت برخی از پرندگان که حتی در فضاهای سبز مناطق شهری زمستان‌گذرانی کرده‌اند و در حال برگشت به عرض‌های شمالی هستند مانند توکا باغی (تصویر 1) و توکا سیاه (تصویر 1 آلبوم ضمیمه)، سهره‌‌های جنگلی، دمگاه سفید و سبز و سسک‌ چیف‌چاف است. همچنین پرندگان مهاجر عبوری مانند سسک‌های بیدی و سرسیاه (تصاویر 2 و 3 آلبوم ضمیمه) هم در این زمان در شهرهایی مانند تهران قابل مشاهده‌اند. پرندگان مهاجر بهار و تابستان مانند بادخورک‌ها و پرستوها هم که از عرض‌های جنوبی برای جوجه‌آوری به شهرها و مناطق روستایی ما می‌آیند، از اولین روزهای شروع جنگ به کشور ما وارد شده شده اند. پرندگان مقیم (بومی) مانند چرخ‌ریسک‌های بزرگ (تصویر 4 آلبوم ضمیمه)، دارکوب‌های باغی (تصویر 5 آلبوم ضمیمه)، گنجشک‌های درختی و خانگی نیز از اواخر زمستان شروع به لانه‌سازی کرده و اوایل بهار زمان تخمگذاری و جوجه‌آوری آن‌ها است. وقوع جنگ در چنین زمانی می‌تواند اثرات بسیار مخربی بر زندگی پرندگان و مخصوصا جوجه‌آوری آن‌ها داشته باشد.

Song Thrush_Nikou Ijadi_Iranian Birding club

تصویر 1- آخرین روزهای حضور توکا باغی یکی از پرندگان مهاجر زمستان‌گذران تهران در حال تغذیه از حشرات - پارک جمشیدیه اسفند 1404 - عکس از نیکو ایجادی

در روزهای اخیرکه انبارهای نفتی ایران مورد بمباران قرار گرفتند، آسمان پر از ذرات ریز و سنگین نفت شد و «باران سیاه» بر زمین و طبیعت بارید (تصویر 2). این اتفاق، آلودگی نفتی و ترکیبات هیدروکربنی را به یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای سلامت پرندگان، به ویژه پرندگان شهری یا آبزی، تبدیل کرد.

War effect on Plant_Black rain after bombing oil reservior Tehran Iran_Abraham Shokouhi Iranian Birding Club

تصویر 2- اثرات آلودگی ناشی از باران سیاه بعد از بمباران ذخایر نفتی در تهران و کرج روی شکوفه‌های درختان پارک شهر تهران 17 اسفند 1404 - عکس از ابراهیم شکوهی

هنگامی که پرندگان در معرض نفت خام یا فرآورده‌های نفتی ناشی از باران سیاه قرار می‌گیرند، ساختار طبیعی پرهایشان کاملاً تخریب می‌شود. این آسیب، عایق حرارتی و شناوری پرنده را از بین برده و او را در برابر سرما و غرق‌شدن آسیب‌پذیر می‌کند. پرندگان به طور غریزی سعی می‌کنند پرهای آلوده را با منقار تمیز کنند، اما در این فرآیند، مقادیر قابل‌توجهی نفت را می‌بلعند که منجر به مسمومیت سیستمیک، آسیب شدید به کبد، کلیه و دستگاه گوارش می‌شود. عوارض این مسمومیت تنها به این موارد محدود نمی‌شود. تحقیقات نشان داده است که آلودگی نفتی می‌تواند باعث کم‌خونی، زخم‌های دهانی و ریوی، کاهش چشمگیر تخم‌گذاری و حتی ناهنجاری‌های جنینی در پرندگان شود. متأسفانه بسیاری از پرندگانی که زیر باران سیاه گرفتار شده‌اند، طی چند روز تا چند هفته بر اثر هیپوترمی (کاهش شدید دمای بدن)، نارسایی کلیوی یا سوءتغذیه تلف می‌شوند.

مهدی زارع، استاد پژوهشکده زمین‌شناسی، در تشریح ابعاد این فاجعه توضیح می‌دهد که بمباران‌ها و انفجارهای رخ‌داده، باعث آزادشدن مواد سمی و غیرارگانیک می‌شوند و فجایعی مانند باران اسیدی، از بین رفتن آبزیانی مانند ماهی‌ها و آسیب به کشاورزی و جنگل‌ها را به بار می‌آورند. به گفته او، این آلودگی‌ها محدود به آب‌های سطحی نیست؛ فلزات سنگین و سمی آزادشده باعث آلودگی خاک و آب‌های زیرزمینی نیز می‌شوند. همچنین تخریب اکوسیستم در اثر باقی‌مانده‌های سمی، به‌ویژه در مناطق خشک و صحرایی که بادهای غبارآلود، اورانیوم یا کربن سیاه را حمل می‌کنند، رخ می‌دهد. این «کربن سیاه» همان چیزی است که بر اثر انفجار مخازن نفت، به صورت «باران سیاه» بر شهر تهران فرود آمد.
فاطمه کریمی از شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در توضیح رفتار این آلاینده‌ها گفت: در ساعات اولیه انفجار، آلاینده‌های حاصل از آن که عمدتاً از جنس دوده بودند، به طبقات بالای جو منتقل شدند و سپس بارش باران در ادامه روز به بهبود وضعیت کمک کرد و بخشی از دوده به همراه بارندگی به سطح زمین آمد و روی سطح اجسام و اشیا قرار گرفت. همین دوده‌ها و ذرات نفتی که بر بال و پر پرندگان می‌نشینند، زندگی آن‌ها را تهدید می‌کند.
تجربیات مشابه در جهان نشان داده که مرگ و میر پرندگان در چنین شرایطی اتفاق می‌افتد. هرچند اغلب نمونه‌های مستند مربوط به مرگ پرندگان دریایی در نتیجه چسبیدن نفت به پرها و مسمومیت ناشی از بلعیدن مواد نفتی است، اما دقیقاً همین مکانیسم برای پرندگان شهری تهران نیز رخ می‌دهد. چسبندگی نفت و دوده به پرها، باعث از بین رفتن عایق حرارتی و توانایی پرواز شده و بلعیده شدن آن‌ها هنگام نظافت پر، منجر به مسمومیت مرگبار می‌شود.
علیرضا رئیسی نیز با اشاره به ماهیت این آلاینده‌ها تأکید کرد که دود ناشی از اشتعال سوخت و ترکیبات نفتی می‌تواند حاوی ترکیبات سمی باشد و این سمیت، دامنه وسیعی از حیات وحش شهری را در بر می‌گیرد.
در نهایت، پورمقدم، سخنگوی سازمان منابع طبیعی، با اشاره به اثرات درازمدت این حملات بر اکوسیستم هشدار داد که انفجارها و تسلیحات استفاده‌شده از سوی دشمن بر عناصر خاک و خصوصیات شیمیایی خاک تأثیر می‌گذارد و در صورت بارش و جاری شدن روان‌آب، این اثرات منفی می‌تواند در سطح وسیع‌تری گسترش پیدا کند. این آلودگی خاک و آب، به نابودی حشرات و گیاهانی منجر می‌شود که منبع تغذیه پرندگان شهری هستند و بدین ترتیب، زنجیره غذایی آن‌ها فرو می‌پاشد. به عبارتی، «باران سیاه» نه تنها قاتل مستقیم پرندگان است، بلکه با تخریب زیستگاه و منابع غذایی، آینده آن‌ها را در کلان‌شهری مانند تهران به مخاطره می‌اندازد.
بسیاری از علاقه‌مندان به حیوانات و مخصوصا پرنده‌نگرها در زمان جنگ احساس ناراحتی می‌کنند و می‌خواهند کاری انجام دهند.
در شرایط جنگی که منابع طبیعی نابود می‌شوند، پرندگان بیش از هر زمان دیگری به یاری ما نیاز دارند. اقدامات زیر ساده، کم‌هزینه و مؤثر هستند:
اکثر پرندگان به آبتنی کردن علاقه زیادی دارند (تصویر 3) یک ظرف کم‌عمق را در بالکن یا حیاط پر از آب کنید. آب را روزانه تعویض کرده و ظرف را بشویید.

Laughing Dove bathing Abraham Shokouhi Iranian Birding Club

تصویر 3- قمری خانگی در حال آبتنی کردن و تمیز کردن پرها از آلودگی - عکس از ابراهیم شکوهی

دقت داشته باشید در شرایط جنگ، طبیعت همچنان چرخه خود را طی می‌کند؛ پرندگان به‌ویژه در فصل بهار، به غذای طبیعی و کافی دسترسی دارند و غذای دستی نه تنها نیازشان را برطرف نمی‌کند، بلکه وابستگی و اختلال در زیست‌بوم ایجاد می‌کند.

مهم است که با پرندگان بیمار یا تلف‌شده تماس مستقیم نداشته باشید. آن‌ها ممکن است ناقل بیماری یا آلوده به مواد شیمیایی باشند. در صورت نیاز به جابه‌جایی، حتماً از دستکش و ماسک استفاده کنید.
اگر پرنده‌ی زنده اما آسیب‌دیده یافتید، ابتدا موارد ایمنی را رعایت کنید و اگر پرنده مریض است از دست زدن بدون دستکش به آن خودداری کنید. بهتر است پرنده را با یک پارچه یا حوله بگیرید تا آسیب بیشتری به آن وارد نشود و به آرامی داخل یک جعبه مقوایی که دارای تعدادی سوراخ برای ورود هوا باشد قرار دهید. می‌توانید یک پارچه یا حوله زیر جعبه پهن کنید تا پرنده روی آن قرار بگیرد و تا رساندن به دامپزشکی یا مراکز نگهداری و بازپروری پرندگان سازمان حفاظت محیط زیست مانند پردیسان در تهران، از جعبه خارج ننمایید. اگر پرنده خیس است ابتدا جعبه را در محلی گرم با تهویه مناسب قرار دهید. بسته به تشخیص دامپزشک ممکن است جهت بررسی شکستگی تهیه عکس رادیولوژی از پرنده نیاز باشد. در صورتی که پرنده سالم است بسته به گونه و سن پرنده تغذیه، مراحل تیمار و رهاسازی آن متفاوت است و به زمان و هزینه کافی نیاز داردکه حتما باید با فرد دارای تخصص و تجربه کافی در این زمینه مشورت نمایید.
لینک مقاله مرتبط: https://www.iranianbirdingclub.com/content/?id=30874

همواره مراقب سلامت روان خود باشید. از مکان‌های بمباران و محل‌های انفجار به دلیل احتمال اختلال در کار امدادگران و یا انفجارهای مجدد فاصله بگیرید. همچنین دیدن مکرر صحنه‌های جنگ می‌تواند آسیب روانی جدی برای شما ایجاد کند. حتما در صورت نیاز با روانشناس مشورت کنید.
در این روزها با توجه به اثرات مثبت پرنده‌نگری بر روان انسان شاید دلتان بخواهد با دوربین دوچشمی یا دوربین عکاسی به مشاهده پرندگان و عکاسی از آن‌ها در محیط‌های شهری مانند پارک‌ها یا زیستگاه‌های طبیعی خارج از شهرها بپردازید اما حتما این نکته را در نظر داشته باشید که تردد در معابر مختلف برای پرنده‌نگری و حضور شما در این مناطق نه تنها ممکن است به دلیل احتمال بمباران و انفجار سلامت خودتان را به خطر می‌اندازد، بلکه، این احتمال وجود دارد که به دلیل استفاده از دوربین عکاسی با لنز بلند، دوربین دوچشمی یا هر وسیله‌ای که شبیه تجهیزات دیدبانی باشد، در شرایط حساس امنیتی توسط نیروهای نظامی و انتظامی به عنوان یک تهدید امنیتی تلقی شود. بنابراین، توصیه اکید این است که در زمان جنگ، از پرنده‌نگری و عکاسی خودداری کنید. حفاظت از خود و جلوگیری از سوءتفاهم امنیتی، اولویت اول است. بهتر است پرنده‌نگری و عکاسی را به روزهای صلح و آرامش موکول کنید.
در هر حال، جنگ صدای پرندگان را خفه می‌کند و زیستگاه آن‌ها را مسموم می‌سازد. اگرچه نمی‌توانیم جلوی بمباران را بگیریم، اما می‌توانیم با رعایت اصول ایمنی و رفتار مسئولانه، کمترین آسیب را به پرندگان وارد کنیم. روزی که جنگ تمام شود، آواز پرندگان اولین نشانه بازگشت زندگی به شهرها خواهد بود.

منابع:

Plumlee, K.H. (2004). Clinical Veterinary Toxicology

Merck Veterinary Manual (2020). Section: Toxicology - Hydrocarbons in Birds

Jenssen, B.M. (1994). Effects of oil pollution on marine bird populations Francis, C. D., Ortega, C. P., & Cruz, A. (2012). Noise pollution alters ecological services: enhanced pollination and disrupted seed dispersal

https://payamema.ir/payam/148870

https://payamema.ir/payam/149260

https://payamema.ir/payam/149171

https://payamema.ir/payam/149108

https://www.rouydad24.ir/fa/news/451387

https://www.rouydad24.ir/fa/news/449741

https://www.rouydad24.ir/fa/news/449710

https://www.rouydad24.ir/fa/news/449677

https://www.irna.ir/news/86099119

تصویر انفجار در تهران (تصویر کاور متن وبلاگ در سایت):

https://www.rouydad24.ir/fa/news/449330/%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AD%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D9%88-%D8%AC%D9%86%D9%88%D8%A8-%D8%B4%D8%B1%D9%82-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86

آلبوم ضمیمه: